Kościół Św. Franciszka i klasztor Franciszkanów

Podstawowe dane:

Rok zbudowania: 1737
Rok odbudowy: -
Projektanci: Jan Chrzciciel Ceroni, Józef Solari, Jakub i Jana Fontanowie
Lokalizacja: ul. Zakroczymska 1

Spacerując po warszawskim Nowym Mieście zastanawiamy się zapewne, skąd na tak niewielkiej przestrzeni wzięło się tyle kościołów. W obrębie tej części miasta jest dziś aż 8. Odpowiedź jest prosta. Wśród tych kościołów jest tylko jeden kościół parafialny - gotycka świątynia pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Natomiast powstanie wszystkich pozostałych kościołów było związane z osiedlaniem się w Warszawie przedstawicieli poszczególnych zakonów, często sprowadzanych tu przez władców. I tak w Warszawie osiedlali się kolejno Dominikanie (w 1603 roku), Pijarzy (1642), Franciszkanie (1646), Bonifratrzy (1649), Paulini (1662), Sakramentki (1687) oraz Redemptoryści (1787). oraz. Z czasem każdy z owych klasztorów wznosił własną świątynię. Stąd właśnie możemy je dziś podziwiać w aż takiej liczbie.

Franciszkanie przybyli do Warszawy z inicjatywy króla Władysława IV w roku 1646. Król sprowadził ich za namową swojego nadwornego kapelana ojca Wincentego Scapity, który również był Franciszkaninem, pochodzącym z Włoch. Ojcowie Franciszkanie otrzymali na budowę swego klasztoru teren wówczas dość peryferyjny - przy trakcie Zakroczymskim (obecna ulica Zakroczymska). Pierwszy zbudowany tu kościół (pod wezwaniem Św. Franciszka Serafickiego, tak jak obecny) był drewniany, jednak nie przetrwał on długo, został zniszczony zaledwie 10 lat później, w czasie potopu szwedzkiego.

Kamień węgielny pod budowę nowej, murowanej świątyni wmurowano w 1679 roku. Jednak budowa ciągnęła się od tego momentu aż przez 58 lat, co sprawiło, że świątynię można zaliczyć do jednej z najdłużej budowanych w Warszawie. Przez ten czas zmieniały się nieco koncepcje co do wyglądu kościoła, a nawet jego architekci, co sprawiło, że w bryle kościoła można zauważyć pewne dysproporcje, może ona sprawiać wrażenie trochę zbyt kanciastej. Początkowo projektantami byli Jan Chrzciciel Ceroni oraz Józef Solari, którzy zaprojektowali budowlę na wzór rzymskiej świątyni Santa Maria della Victoria, na planie krzyża łacińskiego, z prezbiterium takiej samej wysokości jak nawa. Fundatorami kościoła byli król Jan III Sobieski, a także Adam Kotowski (ten sam, który miał też swój udział przy powstaniu kościołów Dominikanów oraz Sakramentek). Do 1700 roku udało się wznieść jedynie prezbiterium i fundamenty głównej nawy. W latach 1708-12 budowę przerwała zaraza, spośród Franciszkanów ocalał z niej tylko jeden zakonnik. Od roku 1713 prace kontynuowano pod kierunkiem Jakuba i Jana Fontanów, którzy dokonali zmian w pierwotnym projekcie - dobudowali dodatkowe kaplice, łączące ramiona krzyża łacińskiego z wieżami świątyni, przez co zmienili formę jednonawową na trzynawową. Obok kościoła wzniesiono klasycystyczny budynek klasztorny. Kościół konsekrowano w 1737 roku, jednak jego rozmiary wkrótce okazały się niewystarczające i świątynie ponownie przebudowano, w 1788 roku, pod kierunkiem Józefa Borettiego. Wtedy też ostateczny kształt otrzymała fasada świątyni, a także przylegający do niej klasztor.

Ciężkie czasy dla zakonu Franciszkanów nastąpiły od 1797 roku, kiedy to władze carskie wypędziły braci i zarządziły kasatę klasztoru. Budynek klasztorny zaczął wtedy pełnić w kolejnych latach coraz to inne funkcje, najpierw (od 1797 roku) mieściło się tu więzienie (zwane wówczas domem kary i poprawy), potem (od 1837) - Warszawska Akademia Duchowna, jeszcze później (od 1864) - Polskie Towarzystwo Ziemskie i Rosyjskie Towarzystwo Dobroczynności (które prowadziło przedszkole - zwane wtedy ochronką - dla dzieci wojskowych). Kościół stał się natomiast świątynią garnizonową.

Franciszkanie wrócili do klasztoru w 1919 roku, w dwudziestoleciu międzywojennym dokonano prac renowacyjnych w kościele oraz dobudowano do budynku klasztornego drugą kondygnację. Warto wspomnieć, że oprócz mieszkań zakonników w budynku mieściły się wówczas również zakłady Fiata oraz mieszkania prywatne.

Podczas II Wojny Światowej kościół znalazł się tuż obok granicy Warszawskiego Getta - znajdował się tu jego północno-wschodni kraniec. Dziś możemy odszukać tuż obok jego muru, od strony ulicy Franciszkańskiej, oznaczenie przebiegu muru Getta.

W czasie Powstania Warszawskiego kościół został częściowo zniszczony, podczas jednego z bombardowań zginęło tu 40 osób, które schroniły się w podziemiach świątyni. Mimo wszystko jednak, zniszczenia nie były tu aż tak duże jak w innych kościołach Starego i Nowego Miasta, ocalały ściany boczne i duża część wyposażenia. 21 stycznia 1945 roku to właśnie tu odbyła się pierwsza powojenna msza dziękczynna w wyzwolonej Warszawie. Jako że zniszczenia samej konstrukcji świątyni nie były duże, kościół nadawał się do ponownego użytku już wkrótce po wojnie. Jednak naprawa wyposażenia i jego uzupełnianie trwało aż do lat 70-tych XX wieku. W latach 90-tych XX wieku przeprowadzono drobne prace naprawcze, a w latach 2006-07 przeprowadzono renowację kościoła i klasztoru.

Wyposażenie kościoła:

Do dziś możemy oglądać we wnętrzu kościoła wiele spośród oryginalnego, barokowego wyposażenia, które przetrwało II wojnę światową.

Ołtarz główny został wykonany w pracowni Bartłomieja Bernatowicza w 1724, a odrestaurowany po wojnie w latach 1973-83. Możemy w nim zobaczyć kopię XVII-wiecznego obrazu "Stygmatyzacja Św. Franciszka" Matthiasa Kargena (oryginał, pochodzący z pierwszej, drewnianej świątyni, znajduje się w Muzeum Narodowym).

Po prawej stronie, na zakończeniu transeptu można zobaczyć kolejny ołtarz autorstwa Bernatowicza z obrazem Kargena, przedstawiającym Św. Antoniego - tym razem jest to autentyczny obraz, pochodzący z 1644 roku, uważany za najcenniejsze dzieło w świątyni. Natomiast po lewej stronie na końcu transeptu znajduje się kaplica z ołtarzem Jezusa Ukrzyżowanego.

Obok prezbiterium znajduje się kaplica Św. Maksymiliana Kolbe, w której znajduje się dość makabryczny eksponat - urna z woskową postacią, w środku której umieszczono relikwie Św. Witalisa, podarowane Franciszkanom w 1754 przez papieża Benedykta XIV.

Po bokach głównej nawy znajdują się dalsze kaplice boczne, które są połączone ze sobą, tworzą więc jak gdyby boczne nawy, jest to wynik wspomnianej już przebudowy świątyni przez Jakuba i Jana Fontanów (pierwotny projekt zakładał, że świątynia będzie jednonawowa). W kaplicach tych znajdują się kolejne ołtarze boczne: Św. Józefa, Matki Boskiej Pocieszenia, Św. Judy Tadeusza oraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Znajdujące się tu obrazy pochodzą głównie z XVII i XVIII wieku.

Cennym elementem wyposażenia jest też barokowa ambona z około 1732 roku. W kościele znajduje się też szereg epitafiów, między innymi dwa późnobarokowe z XVIII wieku - Konstantego Franciszka Mokronowskiego oraz Władysława Grzegorzewskiego.

Informacje praktyczne:

Msze Św. w kościele Św. Franciszka Serafickiego odbywają się w dni powszednie o godz. 6.30, 8.00, 10.00 i 19.00, a w niedziele i święta o 7.00, 8.30, 10.00, 11.30, 13.00, 17.00 oraz 19.00. Więcej informacji o kościele i klasztorze na oficjalnej stronie: www.warszawa.franciszkanie.pl.

Widoki z zewnątrz:

Wnętrze kościoła: