Kościół Św. Kazimierza i Klasztor Sakramentek

Podstawowe dane:

Rok zbudowania: 1692
Rok odbudowy: 1952
Projektanci: Tylman z Gameren
Lokalizacja: Rynek Nowego Miasta 2

Charakterystyczna bryła kościoła Św. Kazimierza dominuje nad Rynkiem Nowego Miasta. Świątynia ta jest uważana za jedną z najbardziej wartościowych architektonicznie w Warszawie. Ponadto, jest jedną z najbardziej oryginalnych - niewiele znajdziemy w Warszawie przykładów kościołów zbudowanych, tak jak ten, na planie krzyża greckiego.

Powstanie zarówno kościoła, jak i klasztoru związane jest z osobą królowej Marii Kazimiery Sobieskiej. To właśnie ona postanowiła ufundować klasztor i kościół jako wotum dziękczynne za zwycięstwo jej męża króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem. Podobno wypełniła w ten sposób przyrzeczenie złożone przed wyprawą.

W latach 1683-84 w miejscu dzisiejszego klasztoru powstała, zaprojektowana przez słynnego Tylmana z Gameren, rezydencja stolnika wyszogrodzkiego Adama Kotowskiego (tego samego, który ufundował dla swojej rodziny kaplicę grobową w pobliskim kościele Św. Jacka). W 1688 roku królowa Maria Kazimiera odkupiła od niego ową rezydencję, planując przekształcić ją w klasztor. Miały tu zamieszkać siostry z utworzonego niedawno wcześniej zgromadzenia Benedyktynek od Nieustającej Adoracji Najświętszego Sakramentu - zwane w skrócie Sakramentkami. Królowa sprowadziła przedstawicielki owego zakonu z Francji rok wcześniej - w 1687 roku. Już w 1688 roku rozpoczęto budowę świątyni oraz przekształcanie rezydencji Kotowskiego w klasztor. W skład zespołu klasztornego wszedł także duży ogród, umieszczony na skarpie wiślanej. Kościół, zaprojektowany również przez Tylmana z Gameren, w zamyśle miał przypominać tabernakulum. Do dziś budowla uważana jest za jedno z najwybitniejszych dzieł tego architekta. Główna jej część ma kształt ośmiokąta, od którego odchodzą cztery równej długości ramiona krzyża, jeden z nich połączony jest z budynkiem klasztornym. Polichromie we wnętrzu świątyni wykonał nadworny architekt Augustyn Locci. Świątynia w stanie surowym była gotowa prawdopodobnie już w latach 90-tych XVII wieku, jednak później nastąpiły trudności, które opóźniły jej ukończenie - śmierć króla Jana III Sobieskiego, wyjazd królowej Marii Kazimiery z Warszawy, a później również śmierć przełożonej zakonu - wszystko to sprawiło, że konsekracja świątyni nastąpiła dopiero w 1715 roku. Niemal przez cały XVIII wiek miało miejsce stopniowe wyposażanie świątyni. W latach 1718-21 powstały ambona oraz ołtarze boczne Św. Kazimierza i Najświętszej Marii Panny.

W roku 1740 wojewoda nowogrodzki Mikołaj Faustyn Radziwiłł ufundował nowy budynek klasztorny. Fundacja ta miała prawdopodobnie związek ze wstąpieniem do zakonu Sakramentek jego córki Anny Katarzyny. Budowla zamknęła od strony wschodniej pierzeję Rynku Nowego Miasta.

W 1746 roku w świątyni pochowano księżną Marię Karolinę de Bouillon, wnuczkę króla Jana III Sobieskiego. Jej cenny nagrobek, wykonany w 1745 roku w Dreźnie przez Lorenzo Mattielliego (zrekonstruowany po wojnie) można oglądać do dziś. W latach 1745-48 świątynia otrzymała organy, a w 1752 roku - nowe dzwony, a w 1769 roku - tabernakulum.

Przez cały XIX wieku, głównie w wyniku represji zaborców, klasztor i świątynia zaczęły stopniowo podupadać. Najpierw, jeszcze w czasie Powstania Kościuszkowskiego, zarekwirowano dużą część majątku kościelnego, w tym nawet miedzianą blachę z kopuły kościoła. W latach 50-tych XIX wieku rozpoczęto remont wnętrz, jednak w wyniku pożaru, który wybuchł od uderzenia pioruna w 1855 roku, wnętrza z powrotem zostały częściowo zniszczone. W latach 60-tych XIX wieku klasztor dotknęły represje po Powstaniu Styczniowym - doszło między innymi do okrojenia terenów klasztornych z części ogrodów. W latach 70-tych i 80-tych prowadzono prace remontowe kościoła, między innymi głównego ołtarza oraz elewacji. Generalnie jednak, nie powstrzymało to stopniowej dewastacji całego zespołu klasztornego.

Jednak pomimo złej sytuacji materialnej XIX wiek to również czas, gdy klasztor Sakramentek stał się ważnym ośrodkiem pedagogicznym oraz anty-rusyfikacyjnym. Tutejszą pensję ukończyły między innymi Maria Konopnicka i Eliza Orzeszkowa.

W czasie I wojny światowej sytuacja materialna klasztoru była tak zła, że dochodziło do stopniowego wyprzedawania wyposażenia kościoła. Dopiero w latach 1925-36 udało się przeprowadzić szeroko zakrojone prace remontowe, w wyniku których kościół i klasztor odzyskały swoją świetność.

O ile bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 roku ominęły kościół i zespół klasztorny, to w 1944 roku nastąpił najtragiczniejszy czas w historii nowomiejskiego klasztoru Sakramentek. Świątynia stała się wówczas schronieniem dla mieszkańców miasta, przez krótki czas funkcjonował tu również szpital polowy. Na początku, w wyniku ostrzału zniszczony został budynek klasztorny. Natomiast najtragiczniejszym dniem okazał się 31 sierpnia 1944 roku. Wtedy to w wyniku bombardowania zawaliło się sklepienie zarówno samej świątyni, jak i podziemi. Pod gruzami zginęło około 1000 osób, w tym ponad 30 sióstr zakonnych.

Po wojnie odbudowa kościoła i klasztoru ruszyła z inicjatywy samych sióstr Sakramentek. Pierwsze plany odbudowy zostały opracowane przez jedną z sióstr zgromadzenia Michaelę Walicką. Ostatecznie jednak, odbudowa, która miała miejsce w latach 1948-52, nastąpiła według planów Marii Zachwatowicz. Odbudowano zarówno świątynię, jak i budynek klasztorny oraz budynek klasztorny ufundowany przez Michała Faustyna Radziwiłła. Nie odbudowano natomiast najstarszej części zespołu kościelnego - XVII-wiecznego Pałacu Kotowskich (jego ruiny rozebrano w 1962 roku). Z dawnego wyposażenia świątyni nie zachowało się niemal nic, stąd jego obecne wyposażenie jest współczesne. Jedynym elementem historycznym jest zrekonstruowany nagrobek Marii Karoliny de Boullion. W czasie odbudowy w świątyni powstał również pomnik poświęcony pamięci ludzi którzy zginęli tu w wyniku bombardowania w 1944 roku. Ponowna konsekracja świątyni nastąpiła dopiero w roku 1973.

Dziś kościół Św. Kazimierza jest uważany za jedną z najcenniejszych, a także najbardziej oryginalnych architektonicznie świątyń Warszawy. Jest jednym z niewielu, który praktycznie nigdy nie był przebudowywany, został odbudowany w pierwotnym, niemal niezmienionym kształcie i dziś możemy go oglądać niemal takim samym, jakim był tuż po wybudowaniu. Wnętrze kościoła, w sumie niewielkie jak na rozmiary warszawskich świątyń, może wydawać się nieco puste, jednak odczuwa się w nim harmonię i doskonałe proporcje. Na tyłach zespołu klasztornego znajduje się istniejący tu nieprzerwanie od XVII wieku ogród klasztorny, niestety niedostępny do zwiedzania. Na lewo od wejścia do świątyni, przy ul. Pieszej można zobaczyć figurę Św. Klemensa Hofbauera (zwanego też Św. Klemensem Dworzakiem) - jednego z patronów Warszawy, związanego z pobliskim kościołem Św. Benona. Natomiast przed budynkiem klasztornym znajduje się figura Św. Benedykta.

Informacje praktyczne:

Msze w kościele Św. Kazimierza odbywają się w niedziele o godz. 9 i 17, w czwartki o 7.30 oraz o 17, a w pozostałe dni tygodnia tylko o 7.30.

Historyczne widoki Kościoła Św. Kazimierza i klasztoru Sakramentek: