Kościół Świętych Piotra i Pawła

Podstawowe dane:

Rok zbudowania: 1883-86
Rok odbudowy: 1946-57
Projektant: Józef Pius Dziekoński, Edward Cichocki / Stanisław Marzyński
Lokalizacja: ul. Emilii Plater / Nowogrodzka / Św. Barbary

Niekiedy spotyka się opinie, że to jedyna w Warszawie świątynia zbudowana w stylu... socrealistycznym. To niezupełnie prawda, ale faktem jest, że kościół ten został odbudowany w latach 50-tych XX wieku w zupełnie innym stylu niż pierwotny. O ile wiele warszawskich świątyń, np. w rejonie Starego Miasta, wprawdzie było znacznie zdewastowanych w czasie wojny, ale jednak zachowały się choć części ich murów, co ułatwiło późniejszą rekonstrukcję. Ta świątynia została natomiast praktycznie zmieciona z powierzchni ziemi, z jej murów nie zachowało się nic i jej dzisiejszy wygląd jest całkowicie inny niż przed wojną.

Właściwie to znacznie ciekawsze od samej świątyni jest jej otoczenie, a dokładniej - jego historia. Patrząc na ten kościół, położony praktycznie w samym centrum stolicy trudno uwierzyć, że pierwotnie w tym miejscu znajdował się... cmentarz. Mimo, że liczbę pochowanych tu osób szacuje się na około 130 tysięcy, dziś po tym cmentarzu nie zachował się prawie żaden ślad. Cmentarz Świętokrzyski, bo taką nosił nazwę (jako że początkowo podlegał parafii Św. Krzyża), został założony w latach 80-tych XVIII wieku, a więc niemal równocześnie z Cmentarzem Powązkowskim. Wówczas teren ten był zupełnymi przedmieściami, znacznie oddalonymi od zabudowy. Powstanie cmentarza było związane z przepełnieniem innych nekropolii, położonych wewnątrz miasta, głownie przy kościołach. Nowa nekropolia, co wtedy było bardzo nietypowe, była przeznaczona dla ludzi wszystkich stanów. Tuż po założeniu cmentarza na jego terenie wzniesiono katakumby (wzdłuż południowego i wschodniego ogrodzenia), a także istniejącą do dziś klasycystyczną kaplicę Św. Barbary. Cmentarz bardzo szybko się zapełniał i już w latach 30-tych XIX wieku został zamknięty. W późniejszych latach, w wyniku systematycznych rabunków i podmywania przez wody gruntowe cmentarz został całkowicie zdewastowany. Większość grobowców zniszczono, katakumby uległy stopniowemu zawaleniu. Cegły z rozebranych katakumb użyto przy budowie okolicznych domów, a niektóre płyty nagrobne posłużyły przy budowie chodników.

Zachowało się jedynie Mauzoleum rodziny Grabowskich (wyburzone w pierwszych latach XX wieku). W latach 60-tych XIX wieku teren uporządkowano, nieliczne zachowane tablice nagrobne wmurowano w jego ogrodzenie, odremontowano też kaplicę Św. Barbary, która od tej pory zaczęła pełnić funkcję kościoła parafialnego. Jednak jej niewielkie rozmiary szybko okazały się niewystarczające, jako, że okolica zaczęła się w tych czasach szybko rozwijać.

Dlatego na uporządkowanym terenie wzniesiono wkrótce nową, neogotycką świątynię, pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła, zaprojektowaną przez Józefa Piusa Dziekońskiego i Edwarda Cichockiego. Fundatorką kościoła była zmarła w 1880 roku Tekla Rapacka - osoba znana ze swej działalności dobroczynnej, która zapisała kwotę 82 tysięcy rubli na budowę świątyni w swym testamencie. Wmurowanie kamienia węgielnego miało miejsce w 1883 roku, a już trzy lata później konsekrowano świątynię. Okazałą budowlę wzniesiono na planie krzyża, z ośmioboczną kopułą, dwoma nawami i rzędem kaplic wzdłuż nich. We wnętrzu umieszczono dwa marmurowe ołtarze, ambonę, chrzcielnicę oraz tablice zachowane z dawnego cmentarza. Cechą charakterystyczną świątyni były okazałe, kolorowe polichromie, wykonane w technice sgrafitto, a także liczne pozłacane elementy. Pod koniec XIX wieku wzniesiono też otaczające kościół kapliczki ze stacjami drogi krzyżowej, zachowane do dziś.

Co ciekawe jednak, wybudowanie świątyni nie zakończyło jednak 'cmentarnej' historii tego miejsca, bo w 1886 roku w północno-wschodniej części dawnego cmentarza, w miejscu dzisiejszej ulicy Św. Barbary wniesiono neogotycką kaplicę-mauzoleum rodziny Przeździeckich, według projektu Jerzego Wernera.

W czasie Kampanii Wrześniowej w pobliżu kościoła zlokalizowano skład amunicji. Trafiony pociskiem, skład eksplodował, uszkadzając świątynię i Mauzoleum Przeździeckich, jednak te zniszczenia były stosunkowo nieduże. Inaczej stało się w 1944 roku, kiedy świątynia została wysadzona przez Niemców w powietrze i praktycznie przestała istnieć. Zachowały się tylko główny ołtarz, chrzcielnica oraz otaczające świątynię stacje drogi krzyżowej.

Niestety do obecnych czasów nie dotrwało też okazałe Mauzoleum Przeździeckich. Mimo, że budowla ta, choć uszkodzona, przetrwała wojnę, to w latach 50-tych XX wieku rozebrano ją, a jej elementy zostały użyte do budowy nowego kościoła murowanego na Cmentarzu Bródnowskim.

Tuż po zakończeniu wojny przystąpiono do odbudowy świątyni, a właściwie do wznoszenia zupełnie nowej na fundamentach starej. Projekt nowej budowli wykonał architekt Stanisław Marzyński. Styl nowej świątyni bardziej chyba można określić jako neoromański, w przeciwieństwie do przedwojennej - neogotycką. Współczesna budowla jest wyższa niż przedwojenna, ma zupełnie inny front i nie posiada tylu zdobień. Zamiast rzędu bocznych kaplic zaprojektowano szersze nawy. Prace przy budowie kościoła rozpoczęto już w 1946 roku, a konsekracja kościoła miała miejsce w 1957 roku. W latach 50-tych odrestaurowano też zdewastowaną w czasie wojny kaplicę Św. Barbary. Ogromną kopułę świątyni, dzięki której kościół Św. Piotra i Pawła może przypominać nieco katedrę we Florencji, dobudowano dopiero w latach 70-tych XX wieku. Podobno nastąpiło to po tym, gdy... jeden z dygnitarzy partyjnych zwrócił uwagę na 'niedokończony kościół' podziwiając panoramę Warszawy z tarasu widokowego Pałacu Kultury. Elementy wyposażenia i wystroju wnętrza - mozaiki, dzwony, organy - uzupełniano jeszcze później, aż do 2004 roku.

Zwiedzając dziś świątynię i jej otoczenie warto pamiętać, że poszczególne obiekty, które widzimy pochodzą właściwie z trzech różnych okresów historycznych:
- do najstarszych - pamiętających czasy dawnego Cmentarza Świętokrzyskiego - należy kaplica Św. Barbary, trzeba jednak zaznaczyć, że oryginalna jest już właściwie sama jej bryła, jej oryginalne wyposażenie zostało zdewastowane w czasie wojny, a w podczas remontu w 2004 roku zdemontowano niestety wmurowane w elewacje ostatnie zachowane płyty nagrobne z Cmentarza Świętokrzyskiego;
- pamiątką po XIX-wiecznym kościele, zniszczonym w czasie wojny są elementy głównego ołtarza, chrzcielnica, otaczające teren kościelny kapliczki drogi krzyżowej a także rzeźba Chrystusa przy wejściu na teren kościoła;
- wszystko inne natomiast to elementy powojenne - wśród współczesnego wyposażenia na uwagę zasługują efektowne mozaiki we wnętrzu świątyni oraz witraże;

Na koniec warto jeszcze dodać pewną uwagę - świątynia jest niekiedy nazywana kościołem Św. Barbary, co nie jest precyzyjne - pod wezwaniem tej świętej są parafia oraz historyczna kaplica, a sama świątynia jest pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła.

Informacje praktyczne:

Msze Św. w kościele Św. Piotra i Pawła odbywają się w dni powszednie o 6.30, 7.00, 7.30, 8.00, 15.00 i 18.00, a w niedziele i święta o godz. 7.00, 8.30, 10.00, 11.30, 13.00 i 19.00.

Więcej o dawnym Cmentarzu Świętokrzyskim, istniejącym kiedyś w miejscu świątyni, można dowiedzieć się w serwisie Cmentarium: http://www.cmentarium.sowa.website.pl/Cmentarze/CmWZ_43.html.

Więcej informacji praktycznych o kościele i parafii Św. Barbary na oficjalnej stronie: http://www.swbarbary.pl/.

Kościół z zewnątrz: